ŞEHİTLER DİYARI

Sarıkamış Harekâtı ve Şehitlerimizin Hatırası

Tarihsel Arka Plan:

Birinci Dünya Savaşı'nın Kafkas Cephesi'nde Osmanlı ile Rus orduları arasındaki çatışmaların önemli bir durağı olan Sarıkamış Harekâtı, 22 Aralık 1914 – 6 Ocak 1915 tarihleri arasında gerçekleşmiştir. Osmanlı 3. Ordusu, bu harekâta kaybedilen Kars, Ardahan ve çevre illeri Rus işgalinden geri almak amacıyla girmişti. Harekâtın stratejik amacı, Rusların sıcak denizlere inme girişimini engellemekti. Bu dönemde Kafkas cephesinde Osmanlı birlikleri bazı başarılar elde etmişti. Ancak Kasım ortasında bölgeyi vuran şiddetli kar fırtınası, komutanların temkinli bir geri çekilme kararı almasına neden olmuştu. Yine de Enver Paşa, bu uyarılara rağmen büyük bir kış taarruzu yapma kararı verdi. Böylece tarihsel zemin, ağır kayıplarla sonuçlanacak bu trajediye hazırlık oluşturdu.

Enver Paşa'nın Planı ve 3. Ordu:

Harekâta başkomutan vekili olarak Enver Paşa komuta etti. Plan ise 3. Ordu'nun o dönemki komutanı Hasan İzzet Paşa tarafından hazırlanmıştı. 19 Aralık 1914 günü Enver Paşa, kuşatma planını ordu emri olarak yayımladı. Buna göre 3. Ordu'nun üç kolordusu (9., 10. ve 11. Kolordular) Allahuekber ve Soğanlı dağ geçitleri üzerinden çok yönlü bir taarruzla Sarıkamış bölgesini kuşatacaktı. Yaklaşık 90 bin askerden oluşan bu büyük ordu, zorlu bir kış muharebesine yönlendirildi. 10. Kolordu kumandanı Hafız Hakkı Bey, henüz kış şiddetlenmeden bu saldırının başarıya ulaşabileceğini öngörerek Enver Paşa'yı ikna etti. Böylece harekât emri kesinleşti.

Coğrafi ve İklim Şartları:

Sarıkamış, Allahuekber ve Soğanlı dağlarının kesiştiği, 2000–3000 metreyi bulan yüksek rakımlı bir bölgedir. Kış aylarında günlerce süren yoğun kar yağışı ve fırtınalar, sıcaklıkları -20, -30 derecelere kadar düşürüyordu. Osmanlı askerlerinin büyük çoğunluğu daha ılıman iklimli bölgelerden gelmişti ve ağır kış koşullarına karşı hazırlıklı değillerdi. Yazlık kıyafetler, hafif çizmeler ve yetersiz erzak ile bu zorlu arazide ilerlemeye çalıştılar. Yoğun kar örtüsü, sarp patikalar ve ulaşımı neredeyse imkânsız hale getiren coğrafya, birliklerin düzenini bozdu ve büyük zorluklara neden oldu.

Askerlerin Çektiği Zorluklar:

Mehmetçik için bu harekât adeta bir cehennemdi. Açlık, susuzluk ve barınaksızlıkla birlikte gelen donma, en büyük düşman oldu. Kurmay subay Şerif Bey'in anlattığına göre; askerler yollarda çıldırmış halde, karı kemirirken bulunmuş, çoğu yerde binlerce kişi karlar altında bırakılarak geçilmek zorunda kalınmıştır. Rus subaylarının aktardığı görüntüler de tüyler ürperticiydi: diz çökmüş, mavzerini tetiğe asılamadan kavramış şekilde donmuş askerler, elinde cephane taşıyanlar, dimdik ayakta kalmış ama donarak can vermiş komutanlar... Donarak ölen binlerce Mehmetçik, karı kefen yapmıştı kendine. Çatışmadan çok soğuktan kayıplar verilmişti.

Harekâtın Sonuçları ve Kayıplar:

5 Ocak 1915 itibariyle Osmanlı kuvvetleri Sarıkamış çevresini sarsa da ana hedef olan Kars ve çevresi geri alınamadı. 3. Ordu'nun yaklaşık %80'i savaş dışı kaldı. Osmanlı tarafındaki şehit sayısı çoğu kaynakta 60 bin civarında verilirken, bazı değerlendirmelerde bu sayı 70–80 bine kadar çıkar. Ruslar da yaklaşık 30 bin civarında kayıp verdi. Böylece Sarıkamış Harekâtı, Osmanlı için ağır bir yenilgi olarak kayıtlara geçti ve savaşın genel seyrinde moralleri derinden sarstı.

Şehitlerin Anısına Anıtlar ve Anma Törenleri:

Sarıkamış ve çevresine, şehitlerimizin hatırasını yaşatmak amacıyla çeşitli anıtlar ve şehitlikler inşa edilmiştir. Allahuekber Dağları Milli Parkı içindeki şehitlik, binlerce isimsiz askerin sonsuz uykusuna ev sahipliği yapar. Askerlerin heykelleri, anıtlarla birlikte birer sessiz anlatıcı gibi ziyaretçilere yaşananları aktarır. Kars merkezdeki Sarıkamış Şehitleri Anıtı ve dev Türk bayrakları bu kutsal fedakârlığın simgesidir. Her yıl ocak ayının ilk haftasında, binlerce vatandaş ellerinde bayraklar ve meşalelerle şehitleri anmak için Sarıkamış'a yürür. Bu yürüyüşler, milletin hafızasında donmuş ama unutulmamış kahramanlara bir saygı duruşudur.

Bugünkü Hafıza ve Toplumsal Etki:

Sarıkamış Harekâtı, Türk toplumunun hafızasında hüzünle karışık bir gururun adıdır. Yüzlerce yıl geçse de "Sarıkamış" denildiğinde akan gözyaşı durmaz. Dedelerinden Sarıkamış'a dair hikâyeler dinlemiş her evlat, bu toprakların bedelini bilir. Her yıl düzenlenen anma etkinlikleri, resmî programlar ve gençlerin katıldığı yürüyüşlerle bu büyük trajedi gelecek nesillere aktarılır. Sarıkamış, Çanakkale'den önce gelen bir destan, Allahuekber Dağları ise bu destanın suskun tanığıdır. Bu kahramanlık hikâyesi, bugün vatan sevgisinin ve fedakârlığın en yüksek örneklerinden biri olarak yaşamaya devam ediyor.